Joga wg WIKIPEDII
Joga (sanskryt योग)
– jeden z sześciu ortodoksyjnych (tzn. uznających autorytet Wed) systemów
filozofii indyjskiej, zajmujący się wszelkimi związkami pomiędzy ciałem i
umysłem. Poprzez odpowiedni trening ciała (w tym ascezę), dyscyplinę duchową
(medytację) i przestrzeganie zasad etycznych joga deklaruje możliwość
rozpoznania przez praktykującego natury rzeczywistości. W ujęciu religijnym
prowadzić ma to do przezwyciężenia prawa karmana i wyzwolenia z kręgu wcieleń
(sansara).
Techniki jogiczne poza hinduizmem zostały zaadoptowane przez
niektóre religie dharmiczne, takie jak na przykład buddyzm i dźinizm.
W celu zniesienia uciążliwości związanych z intensywną
praktyką (np. długotrwała medytacja) znacznie rozwinęła się jedna z jej gałęzi
zwana hathajogą, w świecie zachodnim utożsamiana z zestawem ćwiczeń fizycznych
i umysłowych, uprawianych głównie dla zdrowia.
Definicja
W sanskrycie słowo joga
tworzone jest przez morfem yuj (judż), oznaczający kontrolę, jarzmo, ale
też zjednoczenie, połączenie, jedność. Człowieka praktykującego jogę lub
wyznającego jej filozofię nazywa się joginem lub joginią.
Joga to powstała w Indiach dyscyplina samodoskonalenia,
medytacji i ascezy, która w sensie ogólnym ma prowadzić do rozwoju duchowego, a
w aspekcie filozoficzno-religijnym wyzwolenia się praktykującego z kręgu
narodzin i śmierci (aspekt autosoteriologiczny). Ta
szeroka definicja sprawia, że joga może stać się elementem dowolnego systemu
religijnego (np. buddyzmu, czy dżinizmu) i jest do dzisiaj w miejscu swojego
powstania (Indie) najpowszechniejsza.
W jednym z fundamentalnych traktów jogi klasycznej Jogasutrach, Patańdźali (III w.) krótko definiuje jogę w
rozdziale pierwszym w sutrze drugiej i trzeciej:
sutra 2. Joga jest
to powściągnięcie zjawisk świadomości.
sutra 3. Wtedy widz utrzymuje się w swojej właściwej naturze
sutra 3. Wtedy widz utrzymuje się w swojej właściwej naturze
—
Klasyczna definicja jogi
Diametralnie inne ujęcie prezentuje Yogi Svatmarama,
opierający się na traktacie Hathajogapradipika
z XV wieku. Skupił się on na oczyszczeniu ciała fizycznego (szatkarmie),
mającego w zamierzeniu prowadzić do oczyszczenia umysłu. W porównaniu z
siedzącą pozycją i medytacją u Patańdźalego,
istotą są asany i pranajama, co dziś, poza Indiami, jest bardziej
kojarzone ze słowem joga.
Jednak wszystkie ścieżki jogi prowadzą do jednego. W wyniku
praktyki, na końcu drogi, uzyskuje kaiwalję, absolutną wolność, stan bezwarunkowego
istnienia.
Historia
Najstarsze ślady, utożsamiane przez naukowców z jogą,
odnalezione zostały na stanowiskach archeologicznych związanych z pierwszymi
miastami doliny Indusu. Należały one do rodzimej cywilizacji powstałej przed
przybyciem indoeuropejskich Ariów, a ich największy
rozkwit przypadał na lata 2300–1500 p.n.e.
Geneza
Odnalezione artefakty to
przede wszystkim liczne terakotowe figurki imitujące ludzkie postacie w pozach,
podobnych lub identycznych z asanami hathajogi. Jeżeli miały one rzeczywisty związek z
praktykowaniem jogi, to ta musiała być mocno rozpowszechniona, ponieważ figurki
odnajdywano zarówno w wielkich, bogato wyposażonych domach, jak i biednych
chatach.
Jednak najbardziej znaczącym znaleziskiem świadczącym nie
tylko o starożytności praktyk jogicznych, ale przede wszystkim o wybitnie
indyjskim charakterze tej pierwszej na subkontynencie cywilizacji, jest
terakotowa pieczęć z wizerunkiem tzw. proto-Śiwy. Już odkrywca tej i innych podobnych
pieczęci, archeolog John H. Marshall nie miał wątpliwości, że rysunek
przedstawia jogina. Prezentuje ona, otoczoną zwierzętami postać siedzącą w
charakterystycznej pozycji medytacyjnej (bhadrāsana), co nasunęło
przypuszczenie, że to wczesne wyobrażenie boga Śiwy, w tradycji hinduskiej pana
dzikich zwierząt i jogina doskonałego.
Pomimo faktu, iż podobnych śladów jest znacznie więcej, nie
odsłaniają one jednak okoliczności i przyczyn powstania samej praktyki. Pewną
nadzieję na zmianę tej sytuacji, dają w miarę licznie odkrywane, ale wciąż
nieodczytane, towarzyszące znaleziskom inskrypcje.
Okres wedyjski
Upadek pierwszej cywilizacji zbiegł się z przybyciem na
subkontynent indoeuropejskich Ariów (Indoariowie). Początkowo zajęli oni tereny
dzisiejszego Pendżabu i z biegiem czasu
przesuwając się na wschód, dotarli ze swoim osadnictwem do żyznych terenów
dorzeczy Gangesu i Jamuny. Proces ich asymilacji, niejednokrotnie
rodzący konflikty pomiędzy przybyłymi koczownikami a rolniczymi tubylcami,
opisany został w świętych księgach zwanych Wedami
(słowo oznaczające tyle co „wiedza”). Indoariowie na przestrzeni wieków
zaadaptowali wiele elementów rodzimej kultury i w nowych warunkach rozwinęli ją
oraz wzbogacili o nowe elementy.
Wybitny, rumuński indolog i religioznawca Mircea Eliade dostrzegł w tym procesie
charakterystyczne dla późniejszego hinduizmu, ścieranie się przeciwstawnych
dążeń: osobistego doświadczenia sacrum oraz rytualizmu i metafizyki. Ta
pierwsza tendencja miała być reprezentowana przez jogę, dzięki której adept
poznając siebie zyskiwał znacznie lepsze rozumienie otaczającego go świata i
przez to niemal „magiczne” jego opanowanie.
Joga w Wedach wspominana jest wielokrotnie, a jej podstaw
filozoficznych (joga-darśana i sankhja) doszukiwać się można w hymnie 129,
mandali X Rygwedy (wątek kosmogoniczny). Wątki ekstatyczne, świadczące według badaczy o jej
możliwych szamańskich korzeniach, opisane są w hymnie 136 (Keśinsūkta –
Hymn o długowłosym joginie). Pranie (tchnieniu życiowemu)
poświęcony jest cały hymn 4. Atharwawedy.
Okres przedklasyczny
Upaniszady
Współcześnie dominuje pogląd, iż Upaniszady (sanskryt उपनिषद्)
były odpowiedzią na nadmierne zrytualizowanie braminizmu, spowodowane przeświadczeniem
dziedzicznych kapłanów o możliwości bezpośredniego wpływania na bogów poprzez
ofiarę. Wierni którym nie wystarczały skomplikowane i mało zrozumiałe praktyki
zaczęli poszukiwać innych metod osobistego kontaktu z bóstwem. I tak ok. VIII
wieku p.n.e. narodziła się podstawowa dla wszystkich nurtów późniejszej
filozofii indyjskiej relacja brahmana (absolut) z atmanem
(dusza osobowa).
W nowej sytuacji najwyższa rzeczywistość (brahman) miała być
ostatecznym celem dla każdego praktykującego, a uświadomienie sobie tożsamości
z nim (atman) wyzwoleniem („ta oto dusza-atman to brahman”; Brihadaranjaka
IV.4.5). Te praktyczne rozważania, mające pomóc w medytacji, wywarły istotny
wpływ na jogę, bowiem według autorów Upaniszad, wiedzy o atmanie nie można
przyswoić inaczej jak tylko poprzez powściągnięcie zmysłów i uspokojenie umysłu.
W Upaniszadach znajduje się 20 tekstów o tematyce jogicznej
(tzw. jogaupaniszady).
10. Kiedy pięć
zmysłów poznania, a z nimi umysł, zatrzyma się i rozum już więcej nie działa, o
tym powiadają, że jest najwyższą drogą.
11. Droga ta uważana jest za jogę, stałe powstrzymanie zmysłów, wtedy staje się nierozproszony, to joga zaprawdę jest początkiem i końcem.
11. Droga ta uważana jest za jogę, stałe powstrzymanie zmysłów, wtedy staje się nierozproszony, to joga zaprawdę jest początkiem i końcem.
—
Jogaupaniszady,
Bhagawadgita
Bhagawadgita
została napisana ok. III wieku p.n.e. i jest pierwszym w historii traktatem w
całości poświęconym jodze. Dzieło ma charakter dydaktyczny i stanowi dialog
pomiędzy awatarem Wisznu Kryszną, a Ardźuną przywódcą armii, która ma za chwilę stoczyć
bitwę. Pełen wątpliwości nad sensem niepotrzebnego przelewu krwi, Ardźuna wdaje
się w etyczny dyskurs z powożącym jego rydwanem Kryszną.
W Bhagawadgicie przedstawione zostały wszystkie
główne nurty jogi: buddhijoga – joga rozumu, dźńanajoga – joga wiedzy, karmajoga – joga czynu, bhaktijoga – joga miłości i pobożności,
dhjanajoga – joga medytacji oraz sannjasajoga – joga wyrzeczenia. Wszystkie
można sprowadzić do trzech głównych kierunków: karma, dżńana i bhaktijogi,
utożsamianych z głównymi przejawami aktywności człowieka – działaniem,
myśleniem i emocjami. Jednym z najważniejszych przekazów traktatu jest
informacja o ogólnodostępności praktyk jogicznych i możliwość osiągnięcia
wyzwolenia na różne sposoby.
Joga klasyczna
To kulminacyjny etap rozwoju jogi, w którym różne, rozwijane
przez setki lat techniki zostały skodyfikowane i uporządkowane. Dokonał tego
niejaki Patańdżali ok. II wieku
n.e. (kwestia daty jest wciąż dyskutowana), dzięki czemu powstał model praktyki
uniwersalnej, ujętej w zwarty system filozoficzny. Na jego traktat Jogasutry składa się 195 zwięzłych aforyzmów (sutr)
zebranych w cztery części, Samādhipāda (o samadhi, skupieniu), Sādhanapāda (o sadhanie, ścieżce jogi), Vibhūtipāda (o wibhuti, nadludzkich mocach), Kaivalyapāda
(o kaiwalji, absolutnej wolności).
Forma zapisu miała za zadanie ułatwienie zapamiętania nauk
oraz przeszkodzenie w ich zrozumieniu osobom postronnym. Ta swoista
hermetyczność przyczyniła się do powstania w okresie późniejszym wielu komentarzy,
z których pierwszy datowany na VI wiek przypisuje się Wjasie.
Joga klasyczna zwana jest również jogą królewską (rajayoga).
Zabieg ten miał najprawdopodobniej za zadanie wykazanie domniemanej wyższości
praktyki soteriologicznej (prowadzącej do wyzwolenia) i podejmowanej przez
osoby gotowe na wyrzeczenie się świata, nad hathajogą, której praktyka takich
wyrzeczeń nie wymaga. Inna z nazw asztangajoga (astāngayoga) oznacza
jogę ośmioczłonową, tzn. składającą się z ośmiu etapów prowadzących do wyzwolenia:
poznanie
zewnętrzne:
1) przykazania
moralne i etyczne (yama):
1.
niekrzywdzenie (ahimsa),
2.
prawda (satya),
3.
powstrzymanie się od kradzieży (asteya),
4.
powściągliwość (brahmacarya),
5.
niepożądanie cudzych dóbr (aparigraha).
2) zasady
postępowania (niyama):
1.
czystość (śauca),
2.
zadowolenie (santoṣa),
3.
gorliwy wysiłek (tapas),
4.
studiowanie Wed (svadhyaya),
5.
skupienie na Bogu (iśvarapranidhana).
3)
postawy ciała (asany). Niekoniecznie musi być to pozycja lotosu, chodzi o to,
by ciało nie stanowiło przeszkody.
poznanie
wewnętrzne:
4)
rytmiczna kontrola oddechu (pranajama). Oddech jest związany z Praną, ale Pranajama nie jest ćwiczeniem
oddechowym, jego celem jest powściąganie umysłu.
5)
powściągnięcie zmysłów (pratyahara). Przecięcie kontaktu ze światem zmysłowym.
6.
koncentracja (dharana)
poznanie
duchowe:
7. medytacja (dhyana)
8.
połączenie niższej i wyższej jaźni – skupienie (samadhi).
Joga postklasyczna
W okresie następującym po skodyfikowaniu jogadarśany miało
miejsce utworzenie formacji swamich i sadhu,
którzy szeroko stosowali i popularyzowali techniki jogi. Na znaczeniu zyskały
też alternatywne odmiany tradycji medytacyjnych, np. kundalinijoga i bhaktijoga.
Jeden z najważniejszych traktatów jogoicznych z XIV wieku Hathajogapradipika
(sanskryt हठयोगप्रदिपिका),
której autor Swatmaramy
powołuje się na przekaz wielu joginów, jest całkowicie poświęcony hathajodze.
Stanowi zbiór prawie 400 dwuwierszy, w których formułuje zasady jej praktyki, a
w tym zalecenia sposobu mieszkania, zachowań, diety, i ćwiczeń: pozycji ciała (asana),
oddechowych (pranajama) i sposoby oczyszczania (śodhana).
Doktryna
Joga jest przede wszystkim praktycznym zestawem dyscyplin,
mających w założeniu doprowadzić adepta do rozpoznania natury rzeczywistości.
Ma ona charakter empiryczny, co oznacza, że praktyka medytacyjna skutkuje
konkretnym doświadczeniem, które gromadzone przez kolejne pokolenia, posłużyło
za podbudowę dla części filozoficznej.
Elementem charakterystycznym jej doktryny jest prawo karmana
oraz związane z tym nakierowanie praktykującego na wyzwolenie z cyklu wcieleń.
Ze względu na fakt, iż joga klasyczna uznaje autorytet
hinduskich Wed, oba te systemy wzajemnie na siebie oddziałują. Najstarsze wątki
z których czerpie sankhja (aspekt filozoficzny jogi) odnaleźć można w Rygwedzie w postaci hymnu nr 129 (X mandala),
opisującego stan sprzed powstania wszechświata. W obrębie nauczania tej szkoły
wyłonienie się rzeczywistości z pierwotnej toni nastąpiło w wyniku
uzewnętrznienia się pożądania
zmierzającego do aktu samopoznania. Miało to doprowadzić do pierwszego
rozróżnienia na poznającego i przedmiot poznania, a co za tym idzie utraty
pierwotnej jedności.
W takim ujęciu na rzeczywistość składają się jaźń (podmiot), zwana puruszą rozumiana jako czysta, nieporuszona
świadomość oraz materia prakriti (przedmiot)
charakteryzująca się aktywnością i zmiennością. Różnorodność form materialnych
prakriti uzewnętrznia się w postaci trzech gun (przejawy) i dwudziestu czterech tattw (subtelności). W momencie, w którym
purusza, dla której stanem naturalnym jest nieporuszoność, utożsamia się ze
zmiennością i doznaniami prakriti, pojawia się przyczynowo-skutkowe działanie
sansary. W tej sytuacji wyzwolenie rozumiane będzie jako odwrócenie modelu
kosmogonicznego i poprzez ujarzmienie zjawisk świadomości powrót do stanu
pierwotnej jedności.
Praktyka
Wyzwolenie najdobitniej definiuje Wjasa w komentarzach do Jogasutr
Patandżalego porównując je do aktu uzdrawiania. I tak jak medycyna zajmuje się
chorobą, przyczyną choroby, zdrowiem (stanem pożądanym) i powrotem do niego
(leczeniem), joga analogicznie zajmuje się sansarą, jej przyczyną, wyzwoleniem
i drogą do niego (Jogabhaszja II.15). W praktyce jogi klasycznej
przeplata się wiele wątków, ale wszystkie one prowadzą do jednego. W Jogasutrach
dwa są szczególnie wyraźne: poznanie i powstrzymanie:
·
Joga z powściągnięciem
5 aktywności
umysłu, które należy powściągnąć
1. właściwe
poznanie (pramana), 2. błędne poznanie (viparyaya), 3.
fantazjowanie (vikalpa), 4. sen głęboki (nidra), 5. przypomnienie
(smryti).
sposoby
powściągnięcia umysłu
1. stale i
zdecydowane studia i praktykę (abhyasa),
2. brak ziemskich pragnień (vairagya), dzięki której umysł pozbawiony
zostaje wszelkich podpór, na których mógłby się oprzeć.
praktyki które
uspakajają umysł
1. skupienie na
Bogu (isvarapranidhana), 2. kontrola oddechu (pranajama), 3. miłość (maitri), 4.
współczucie (karuna), 5. zadowolenie (mudita), 6. niezważanie (upeksa).
Inne wątki mówią o przebiegu praktyki:
- Kierunek praktyki
Początkiem jogi, zwanym ogólnie krijajogą (nie mylić ze
ścieżką: krijajoga) jest: 1. gorliwy wysiłek (tapas), 2. studiowania Wed (svadhyaya),
3. skupieniu na Bogu (iśvarapranidhana).
·
Stopniowanie zaawansowania
ćwiczenia ze
świadomością (samprajnatasamadhi)
4 stopnie zatopienia:
1. z
przewagą rozmyślania (vitarka),
2. zanika
rozmyślanie, a jego miejsce zajmuje rozważanie (vicara),
3. nie
istnieje już rozmyślanie, a ćwiczącego opanowuje błogość (ananda),
4. istnieje jedynie czysta świadomość „jestem”
ćwiczenie bez
świadomości (asamprajnatasamadhi)
przynosi wyzwolenie.
Joga we współczesnym
świecie zachodnim
Współcześnie joga w swoich
różnorodnych odmianach przeniknęła do świata zachodniego. Od zabarwionych
religijnie (np. wadżrajana), przez medytację
transcendentalną, krijajogę, Art of living, hathajogę (np. według kursów B.K.S. Iyengara) do jogi w medycynie i fitness.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz